KORUPSAUN BELE MOS LORI BA EMERJENSIA TAMBA FO IMPAKTU AAT IHA TIMOR-LESTE LIU FALI DEZASTRE NATURAL HANESAN RAI NAKDOKO

DR. CHRISTOPHER HENRY SAMSON

EXECUTIVE DIRECTOR LABEH

KORUPSAUN BELE MOS LORI BA EMERJENSIA TAMBA  FO IMPAKTU AAT IHA TIMOR-LESTE LIU FALI DEZASTRE NATURAL HANESAN RAI NAKDOKO,

Korupsaun sai kedas tiha ona moras aat ida ne’ebé estraga mundu hahu kedas iha momentu ne’ebé mósu forma organizadu husi Governu bainhira ema organiza sira nian an hodi moris iha nasaun. To’o iha sekulu XIX no iha inisiu sekulu XX, nasaun sira ne’ebe  oras ne’e dezenvolvidu ona hetan mos problema mak’as iha korupsaun no presiza dékadas hodi bele hatun nivel korupsaun. Guverno Timor-Leste mos preukupa ho asuntu ne’e. nudar exemplo nasaun sira seluk hanesan China, Hong Kong, Singapura sira buka atu reduz korupsaun ho lalais tebes maibe jeralmente nasaun barak sira seluk iha Ásia – Pasìfiku halo progresu ne’ebé neneik- sira nian teritóriu luan resin no mós  sira nian lideransa hatudu tiha ona katak ladun determinadu.

Iha Timor-Leste, korupsaun mósu iha formas oin-oin, maibe ida ne’e komum no halo diferensa liu mak entre korupsaun bo’ot no ki’ik. Korupsaun bo’ot tipikamente involve suborn bo’ot nian husi kontratores no kompanha, jeralmente relasiona liu ho polìtika na’in no ofisiais nivel aas sira. Korupsaun ki’ik involves motante ki’ik maibe nian frekuensia transaksaun ka operasaun akontese maka’as liu. Ofiasial Servisu Públiku ki’ik sira husu osan “ selu favor” hodi fo prosesu lisensa, por ezemplo hodi autoriza asesu tomak ba skola, ospital, no ka ba fasilidade públiku nian. Nia mós iha tedensia atu afeita moris loron-loron ema barak nian, no liu-liu ema kiak sira tanba ne’e wanhira hanaran “ Korupsaun ki’ik ne’e naran ida la apropriadu tebes.

Nune’e korupsaun sai namkari barbarak, nia nudar kladestinu ida luan tebes no tanba ne’e susar atu sukat. Tentativa  ne’ebe  halo tiha ona barak indereta- sukat ema nian persepsaun liu fali transaksaun aktual korupsaun nian, ida ne’ebé ema koalia  barak liu mak “ Indice Presepsaun Korupsaun”, ONG Transparency International maka produz. Ida seluk maka Indice Kontrola Korupsaun ne’eb banku mundial mak produz. Dokumentus sira ne’ebé fornese duni informasaun relevantes runa no “Obrigadu” ka provoka nasaun sira atu responde. Sira mós relevante hodi halo komparasaun entre rejiaun- hanesan realtorio ne’e uza CCI. Maibe, tanba relatoriu ne’e bazeia ba opiniaun sira ne’e duni presiza sira sai presizu/lolós. Nian medida sira jeralmente orentandu liu ba asuntu negósius no fo atensaun ki’ik ida hodi atikula nia impaktu ba ki’ak sira.

Nasaun Timor-Leste preukupa bebeik konaba issue Korupsaun oinsa governu no CAC bele hahu reaje nia promisas hodi kaer ema koruptor sira, tamba Korupsaun iha nian efeitu destrutivu barak tebes: Halo fraku instituisaun nasional sira, halo servisu soiais sira susar atu muda, no hatudu momos hela injustisa iha tribunal sira, hamutuk ho inefesensia ekonomika ne’ebe buras barak, no esplorasaun ambiental, ne’ebe ema la tau matan. Ida nee afeita maka’as tebes ema kiak sira ne’ebe  bainbain depende maka’as tebes ba servisu públiku nian no ambiente natural no susar tebes atu selu “ osan favor”/suborn ba servisu importante sira ne’ebe  tenke fo duni ba sira/ ka sira tenke hetan duni tuir direitu.

Polìtikus balun in Timor-Leste hahu responde tamba agora dadauk barak mak halibur iha luta hasoru korupsaun. Balun hare korupsaun hanesan ponte ida hodi sai justifikasaun atu hatun Guverno ne’ebé eleitu demokratikamente, dala ruma mos hamutuk ho element ida husi apoiu públiku. Sosiedade Sivil sira mós halo esforsu maka’as tebes dadauk hodi halo setor privadu no públika sai responsavel, no media mós fo atensaun ba assuntu ida ne’e no deskobre dalan foun hodi fo sai ba publika konaba assuntu sira ne’e.

Korupsaun nudar asuntu importante kresimentu ka desenvolvementu nian- Nasaun densenvolvida sira lakohi tuir dalan históriku ne’ebé atraza nasaun sira ne’ebé oras ne’e sai denzenvolvidu, hodi kontrola didiak korupsaun. Hanesan sira oras ne’e dadaun estabelese konsensia polìtika hodi hamenus kiak, nune’e mos sira hakarak estabelese lalais prosesu hamate korupsaun.

Formas Governo hotu-hotu sai vunaravel ba korupsaun, maibe balun vunaravel liu sira seluk. Iha jeral, korupsaun bele dehan tun iha rejime demokrátiku sira liu fali autóritáriu sira, no mós tun iha sistema Parlamentu liu fali sistema prezisensial. Iha nasaun demokratika sira sempre iha peregu maka’as tanba sira atu selu tusan ba nasaun doador riku sira, maibe sidadaun sira sempre bele vota hodi hasai governu nebe la diak ba sira.

Iha forma Governo hotu-hotu, instituisaun balun jeralmente aat liu sira seluk. Iha rejiaun Ásia – Pasìfiku ida ne’ebé ema la fiar liu mak polisia, tuir fali mak ofisial sira jusiaria no taxas sira nian. Hafoin tuir fali mak servisu edukasaun no médiku, enkuantu setor menus koruptu sira mak fasilidade no rejistu ka servisu sira atu hetan lisensa nian maski nune’e nivel korupsaun aas nafatin.

Inevitavelmente korupsaun iha impaktu ida ba ekonomia no sosiedade. Dala ruma argumentu katak lori “mina kose ba roda sira” korupsaun halo buat barak lao lalais. Maibe iha evedensia ki’ik ba argumentu ne’e hare husi agregadu ba pontu de vista ida ne’e. nune’e bele dehan katak negosiu sira pronto hodi hakarak selu osan fasilitador/ osan ba sigaru nian tanba simplesemente atu fo aten brani ba birokrata sira hodi halo prosesu naruk/ “ red rape”.

Iha parte seluk, iha meius barak ne’ebe  hatudu katak, korupsaun provavel tebes atu impata dezenvolvimentu liu-liu ba iha longu prazu. Nudar exemplu, wanhira ema matenek sira buka atu halo moris fasil birokrata koruptu sira liu fali hanesan negosiante sira. Ate sira ne’ebe  halo negosiu, talaves prefere hela nafatin iha setor informal liu fali haluhan tan no hodi infrenta hasoru pedidos boot husi ofisiais ne’ebe  koruptu. Korupsaun mos provavel liu halo fraku infrastrutura;  laos deit katak nia foti osan barak liu, nia mos reduz kualidade investementu, hamosu sistema transporte,poder, ka komunikasaun ne’ebe inadekuadu.

Korupsaun liu husi taxa halo ekonomi no investementu públiku sai arbiru. Wanhira Governu aplika medidas taxas ne’ebé a’as, ho regras ne’ebé kompleksu no ofisial sira ne’e ho salario ki’ik mak interpreta, governu ne’e hein deit ona atu lakon rendimentu lubuk ida husi taxa. Partikularmente wanhira iha risku ki’ik liu atu kaer toman ka hetan kastigu. Konsekuensia husi ne’e maka, bele reduz kapasidade governu nian atu fornese servisu públiku nian ho kualidade.

Estudus lubuk ida sujere tiha ona katak korupsaun ne’e luan liu no sempre lao hamutuk ho nivel kresimentu ida ne’ebé ki’ik- maske nian relasaun fraku iha Ázia liu fali fatin seluk. Jeralmente nia halo destruisaun ki’ik iha nasaun bo’ot sira, talves tanba investedor sira hakarak tolera ambiente servisu nian ida ne’ebé difisil liu sei wanhira sira bele taka fila fali prezuizu ka lakon liu fali husi merkadu konsumedor ida ne’ebé bo’ot. Factor ida seluk mak oinsa korupsaun ne’e organiza: bainbain nia sei ladun fo prezuizu wanhira bele halo predisaun/ sik ba nia por exemplo, wanhira ukun nain ida ne’ebé forte no koruptu ezize medida persentajem ida ba fornese benefisiu hodi fo suborn/ fo osan ba sigaru nian ba ema ba ema sira ne’ebe  selu.

Korupsaun estraga denzenvolvimentu umanu. Ida ne’e bele akontese liu husi dalan oin-oin. Por ezemplu, bele mos katak, nia estraga neneik ideas servisu publiku nian, nune’e administrasaun ne’ebe  koruptu sei iha tendensia ki’ik atu investe iha saude no mos edukasaun. Maske sira hakarak mos, sira sei hetan katak sira nian aktividades sira hotu impede tiha ona desenvolvimentu ekonomiku no halo fraku kobarnsa ba taxa sira, halo sira gasta menus liu ba programa sira servisu publiku nian.

Korupsaun mos afeita kualidade no kompozisaun investementu públiku. Ofisial koruptu sira la dun atria ba projetu skala ki’ik ne’ebe  involve autor barak, sira prefere liu projetu bo’ot infrastrutura sira ne’ebe  fo oportunidade bo’ot tebes atu rekolha rendimentu. No ida ne’e halo padraun despezas públikas lakon nian setidu dook husi benefisius xaves publikus nian maka hanesan saude no edukasaun publiku no protensaun ba ambiente, no ba mos Estrada foun sira no aeroportu no ekipamentu no sasan military nian.

Korupsaun mos bele estraga esforsu atu hamenus kiak in Timor-Leste hodi desvia fali bens no servisu ne’ebe  atu fo ba ema kiak sira, ba fali familia sira ne’ebe  riku oituan no riku liu tanba sira bele fo osan ba ofisiais sira kiak sira sei lakon liu tan wanhira sira mos tenke  selu suborn, tanba sira so bele selu deit osan oituan, ida ne’ebe  reprezenta porsaun bo’ot husi sira nian rendimentu.

Ho hanoin seluk bele dehan katak kondisaun desenvolvimentu umanu ne’ebe  diak ho edukasaun ne’ebe  namkari, povu kiik bele hetan informasaun konaba liafuan ne’ebe  fo influenza ba ema sira ne’ebe  hola desizaun iha governu no negosiu bele fo tulun kombate korupsaun.

Iha Timor-Leste, korupsaun sempre at liu iha ezekusaun lei no ordem, no estraga tebes justisa. Ofisial Polisia barak mak onestu no iha konsensia, maibe balun tau iha ajenda seluk;  emves de servisu nudar garante ba direitu no protesaun sira baibe balun sai fali ponte ameasa no tauk ba povo. Por ezemplo, iha areas rourais sira ne’ebe  iha propretariu sira nia bolus laran ne’ebe  uza sira hodi kontrola sira nian trabalhadores, no ema ne’ebe  aluga sira nian sasan.  Iha sidade sira policia mos bele hetan pagamentu husi politiku ne’ebe  koruptu no interese negosio sira, ne’ebe  mak bele uza, nudar ezemplo, obriga ema kiak sira atu sai husi sira ninan rain, hodi fo dalan ba dezemvolvimentu foun. Ka ofisial polisia sira mos bele servisu ba sira nian an rasik, hodi hasa’e rendimentu barak tuir nia kbiit ne’ebe  hetan husi nian pozisaun. Saláriu ne’ebe  ki’ik no kondisaun servisu ne’ebe  iha nivel ki’ik polisia sira nian nudar factor kontributivu ba ne’e.

Korupsaun iha polisia aat liu tanba sempre lao hamutuk ho violensia. Hafoin kaer tiha suspeitu polisia bele deside atu la dadur suspeitu ne’e maibe nudar troka sira baku, viloa no obriga sira atu selu ba sira nian liberdade. Polisia mos bele dadaur ema ne’ebe  sira hatene katak inosente, hodi halo tauk sira ho kastigu, no obriga sira selu atu hetan livre. Sondajen iha Ázia- Pasìfiku hetan katak iha tinan ida liu ba nian laran 18% husi korespondete sira maka fo osan suborn ba polisia sira.

Ki’ak sira mak iha risku liu tanba sira la iha fundu no influensia ne’ebe  presiza hodi defende sira nian an. Iha sidade sira, entre sira ne’ebe  hetan amesa mak sira ne’ebe  faan sasan iha dalan ninin ne’ebe  hetan tenke selu ka hare sira nian sasan sira prende ka hetan destroisaun. Iha parte seluk sira ema ki’ak sira hetan atensaun menus liu wanhira sira hakarak rezista sira nian keixa ka halo reklamasaun.

Atu resolve korupsaun iha polisia, passu importante tebes ida mak keixas hasoru polisia tenke instituisaun ida ne’ebe  independente lolos mak kaer. Solusaun seluk mak involve mudansa estrutura no operasaun polisia nian hodi halo sira sai efisente no responsavel liu tan aplika kriteriu rekrutamentu ne’ebe  forte,  realokasaun individual sira entre servisu ne’ebe  iha, mudifika kuadrus transferensia, no halo avaliasaun etika ba sira ne’ebe  hetan promosaun. Intensau geral mak  atu hodi kria forsa ida professional liu ne’ebe  permite ofisial sira ida-idak atu halo sira nian servisu ho dignidade.

Ema buka atu halo menus kontratu ho sistema tribunal nian. Maibe iha ne’e sira mos bele hetan katak justisa iha nian presu/ folin. Estudus barak ne’ebe  halao iha Ázia, hetan katak 1/3 husi populasaun ka liu tan husi numeru ne’ebe  konsidera sira nian an rasik halo sala, ka inosente, sei konsidera hanesan prudente, hodi halo subornu . Ema ki’ak sira sei sofre husi sistema legal ida ne’ebe koruptu ne’ebe oferese protesaun ki’ik tebes ba sira atu sira iha julgamentu arbitaria ne’ebe bele halo sira lakon sira nian rain, uma ka buat ida ne’ebe sustenta sira nian moris.

Korupsaun judicial nudar aspeitu seluk ida husi funsionamentu estadu ne’ebe fraku. Iha nasaun barak mak juizes sira hili ona promove liu husi instituisaun sira ne’ebe iha motivasaun politika. Atu juizes sira mak defende prinsipius étikus sira bele sujeita ba presaun politikas maka’as iha kazus ho kargu a’as sira. Saláriu ne’ebe ki’ik hamosu juizes ne’ebe fraku hodi hakru’uk mos ba presaun sira seluk. Nudar ezemplo, balun mos bele konsiderak katak importante liu fo apoiu ba familia ka belun ida diak liu fali defende lei ne’ebe  mak ukun. Sira mos bele tauk tanba vingansa.

Responsabilidade barak liu atu reduz korupsaun judisariu monu iha juizes no advogadu sira nian liman- liu husi atuasaun mesak no liu husi asosiasaun ka instituisaun professional sira. Maibe governu mos bele reduz korupsaun iha judisaria. Tuir ho ezemplo sira bele garante katak juizes instituisaun independente sira mak hili, halo knar iha servisu kontraktu fiksu nian okos, sira hetan saláriu ne’ebe adekuadu tuir sira nian esperensia no kualifikasaun. Sistema jusial tenke rekere mos ba juizes sira atu fo sira nian razoens liu husi hakerek ba julgamentu ne’ebe  sira halo- aproveita diak liu tan informasaun teknologia hodi oferese asessu ho fasilidade ba dokumentu sira tribunal nian.

Korupsaun mos buras namkari iha servisu social sira hanesan Saúde, edukasaun nune’e mos iha fasilidades públikas ne’ebe fornese bee no eletrisidade. Nudar rezultadu ema kiak sira sente sira nian aan eskluidu husi eskola no ospital ne’ebe mak sira sente la bele duni, ka husu atu bele selu estra, tan deit atu asessu ba servisu sira ne’ebe sira mos iha direitu.

Korupsaun bele mosu iha nivel hotu-hotu servisu saúde nian- husi korupsaun bo’ot sira, ne’ebe devia fundu durante halao konstruksaun ospital foun sira ka sentru saúde sira, to’o korupsaun ki’ik sira mak hanesan wanhira administrador no ajente servisu saúde nian husu osan ba sira hodi halo sira nian dever rasik. Korupsaun mos bele mosu iha formas oin-oin funsionaro saúde sira nian leet. Nudar ezemplo, ida ne’ebe involve, sosa pozisaun iha momentu halo kontratu, ka falta barak husi servisu: tuir 34% to’o 40% korupsaun mos dolar neneik iha negosio ai moruk nian-  iha nivel hotu hotu husi dezenvolvimentu  no fornesementu ai-moruk nian ba kompanha ai-moruk sira, preoridade boot ida mak garante sira nian produtu hetan reseita hodi nune’e sira hetan rekonhesementu husi publiku liu husi selu favor mediku sira laran luak.

Balun bele hanoin katak korupsaun bele rezulta nivel saúde ida mukit tebes. Balun los duni katak liu husi estudus nasional sujere katak iha nsaun sira ne’ebe nivel korupsaun bo’ot sira nian medida imunizasaun tun no nivel mortalidade ba labarik sira a’as tebes.

Reduzsaun ba korupsaun iha saúde no servisu gorvenu nian sira seluk presiza atuasaun husi kraik ba leten. Husi kraik katak utulizadores ka ajente sira bele servisu hamutuk hodi reziste hasoru subornu. Iha İndia, ekipa husi ema sira ne’ebe  hatene hakerek oituan iha area rural halo servisu hanesan relator-amador hatudu meédiku sira halo kobaransa ilegal wanhira fo partu ba bebe sira iha sentru saúde komunitária. Husi leten, governu tenke garante transparansia liu tan no jestaun servisu ida ne’ebe  diak. Nudar ezemplu, iha rejiaun Mekong, autoridade regulasiador sira denzenvolve tiha ona koperasaun no komunikasaun entre fronteiras nune’e sira bele informa ba malu konaba sirkulasaun ai-moruk falsu sira no bele kaer sira lalais.

Korupsaun mos buras namkarik iha sistema edukasaun. Ida ne’e bele hahu husi aprovisinamentu ba material no trabalhadores ba konstruksaun eskola nian, tanba ofiasial koruptu sira desvia fundus husi hari’i eskola sira- buat ne’ebe  bele hasa’e kustu ba konstruksaun nian ba dala tolu to’o dala wualu bo’ot liu. Iha mos korupsaun hodi sosa livrus, kadeira, kuadrus, no fornesementu sira seluk, nune’e mos iha konstruksaun ba servisus limpezas no hahan nian. Iha Timor-Leste no nasaun barak mak mosu iregularidade iha rekrutamentu ba profesores sira, ne’ebe  iha formas strama liu, rekrutamentu ne’ebe   rezulta “ instituisaun nain laiha” nian- ne’ebe  mak saláriu no despezas atu selu subornu hodi ba ospital, sira mos bele selu liu tan hodi bele haruka oan sira ba eskola.

Sei governo Timor-Leste la koalia problemas sira ne’e, eskola sira sei kontinua transmite kultura korupsaun ba jerasaun sira ne’ebe mai tuir. Perioridade boot liu mak tenke iha supervizaun ida ne’ebe besik, liu-liu hodi fo autorizasaun ba komunidade sira atu kontrola eskola liu husi asosiasaun inan-aman ho profesores sira no mos organizasaun local balun. Nudar ezemplo, iha Filipinas, estensaun ka ruma ida husi grupo sosiedade sivil sira, husi ONG ba grupo eskuteirus feto no mane sira, sira hotu lao hamutuk hodi monitoriza fornesementu ka fahe livurs iha eskola-eskola. Iha İndia, ONG ida uza kamera hodi rezista prezensa husi professor liu husi hasai fotografer dijital ne’ebe grava loron no oras.

Ba fornesimentu eletrisidade no be-mos iha rejiaun ne’e medidas atu selu fila fali ba projetu infrestruturas sira ne’e sempre ho kuaze 10% husi valor kontratu. Ofisial koruptu sira bain-bain husu subornu hodi simu oferta kontratu sira ka atu aprova servisu sira ne’ebe kompleta ona. Maibe kompanha konstruksaun sira ne’e sempre halo rasik sira nian insiativas- konspira ho ofisial sira no kontrator sira seluk.

Wanhira sistema lao hotu ona, korupsaun kontinua iha operasaun loron- loron nian. Tanba fornesimentu be-mos no sanitasaun no eletrisidade dala barak fo liu husi fornesdor monopoliu, ofisial sira bele halo vantajem husi faktu katak konsumidor sira ne’e atu labele falta tan. Tuir ho ezemplo funsionario sira bele aumenta tan sira nian saláriu liu husi futu lian ho kliente sira hodi fornese servisu liu husi dalan informal- liu husi hadia hodi metro kontajem, ka halo ligasaun illegal. Rezultadu husi prezuizu ne’ebe  bo’ot tebes:  kálkulu tiha ona katak, sei korupsaun iha fornementu be ne’e halakon tiha 20% to’o 70% husi rekursu sira.

Ita hatene katak difisil tebes atu hetan ligasaun eletrisidade ho be sei la liu husi subornu no osan estra.  Tanba ne’e ami nian orsanmentu mos mihis. Ami la bele gasta hodi satisfas ami nian nesesidade sira. Ami mos labele rai hela osan oituan ba imi nian future. Balun dehan katak lakon tiha sira nian direitu hodi hetan alimentasaun bazika no fasilidade médika prezuizu bo’ot iha sira nian negosiu, interompe sira nian oan nian eskola tanba sira tenke gasta osan ba subornu.

Estratejias barak hodi sobu korupsaun involve investimentu bo’ot ba iha servisu sira, hodi reduz osan la iha ne’ebe enkoraja ema atu selu subornu. Korupsaun públiku sira sei presiza hadia medida jestaun hodi halo servisu ida tuir dalan ne’ebe transparante liu tan.

Emerzensia hanesan konflitu, dezastre natural, ka mundasa lalais iha konfigurasaun politaka- dezenvolve situasaun special – sempre hatudu umanidade iha iha nia diak liu tomak. Maibe iha mos ema sira ne’ebe  hakarak hetan vantajem hodi halo riku sira nian an rasik iha momentu ne’ebe  osan barak no sasan sira ne’ebe  transfere ho lalais liu husi kontrola administrative ne’ebe minimu.

To’o iha estensaun ka nivel ruma, korupsaun bele mos lori ba emerjensia. Korupsaun iha tendensia atu sobu fiar entre governantes no sidadaun sira, nune’e mos karik konflitu entre komunidade hodi tama ba iha konflitu destrutivu no violent. Korupsaun bele halo fo impaktu aat liu tan fali dezastre natural , hanesan rai nakdoko sira, se karik nian hun dezenvolve no hamosu kompromisus sira hodi harii pratikas inspeksaun sira ne’e deskontroladu. Ligasaun entre korupsaun no deszastre sira kalru liu tan ho rai monu ne’ebe rezulta husi tesi ai nar-naran (illegal logging).

Wanhira responde ba emerzensia azensuia sira iha presaun nian okos atu gasta lalais, la bo’ok an lalais ho bandeira projeitu nian iha ambiente ne’ebe  laos bain-bain tenke sente bain-bain no tau dook hotu prosendimentu normal sira- ne’ebe  tuir ho termos pratikas bele destroi espetativa komunidade nian.

Asuntu ne’ebe  barak mosu iha prosesu longo termu hafoin konflitu ne’e nian rohan. Iha kazu ida ne’e, iha tentasaun atu sosa paz temporariu hodi fahe ba malu sasan sira ne’ebe  sira hadau. Ida ne’e peregu tebes tanba nia autorza/permite elite koruptu sira hodi hametin sira nian politika no hari’I sira nia eskema predatoriu/ destrutivu ne’ebe ikus mai susar tebes atu elemina.

Hanesan iha fatin ne’ebe deit, korupsaun iha nian situasaun dezenvolvimentu especial presiza atu resolve liu husi transparansia ne’ebe  boot no monitorizasaun ne’ebe  besik tebes iha governasaun. Maibe iha mos medidas ne’ebe  spesifiku liu.  Ida mak ba ajenzia sira atu reduz presaun ba gasta “ lalais no ho violent” hodi halo servisu tuir prazu ne’ebe  rasional liu. Dala barak buka medidas sira ne’ebe  la elestiku hanesan impresta, maibe sira tenke buaka atu garante katak sira nian aktividades no paratikas sira ne’ebe  sira selu razoavel duni tuir sirkustansia. Wanhira responde konaba dezastre nasional sira mos bele halo kontartu ho kontratores principal internasinal sira- ne’ebe presiza duni atu involve no hari’I kapasidade negosiu local nian, nune’e mos governo no ajensia sira ne’ebe  fo tulun ne’e presiza mos atu servisu hamutuk ho ONG local no estbelese sistema efetivu ida hodi simu no resolve keixas sira.

Programa rendimentu seguransa social nudar parte importante husi programa sira anti pobreza/ki’ak nian,  maibe sira vulneravel ba mos korupsaun. Nudar ezemplo sira ne’ebe  organiza skema sira bele, husu pagamentu ba ema sira simu, ka sira mos bele rekruta traballhador sira ne’ebe  la eziste ka klasifika numeru oras servisu nian ka selu menus trabllahdor sira ka hahan no material uituan deit ba sira ki’ik liu husi sira nian direitu atu hetan kontrator sira ne’ebe tuir lolos fa’an, ai-han subsidiu ba ki’ak sira, dala barak sira fa’an hahan sira ne’e iha merkadu ho folin ne’ebe a’as liu.

Governo sira koko ona atu hamenus furu sira ne’e liu husi programa “povo kuda governu sosa” ne’ebe ka laos alvo ba ema kiak sira, maibe nune’e fasil liu ba korupsaun durante selesiona benefisariu sira. Forma ida atu bele to’o iha alvo mak enkoraja “ nain hili mesak” nudar ezemplu oferese servisu no lixo sira ne’ebe make ma kia’k liu mak bele simu. Hanesan konaba distribuisaun ba ai-han, laos fahe ai-han sira ne’ebe mak karun, hanesan fos no trigu ne’ebe  prosesa ho diak tebes, programa rendimentu no siguransa bele fahe ai-han baratu maibe nutrisaun baze ai-han hanesan batar no trigu.

Iha nasaun lubuk ida hadia tiha eskema ne’e hanesan liu husi garante kontrola maka’as husi komunidade no auditoria social, maibe atu sai sustentavel aprosimasaun ne’ebe  kominidade sira halo tenke hetan suporta husi kuadru legal ida ne’ebe forte ho apoiu birokratiku.

Timor-Leste ho nasaun dezenvolvidas iha Ázia Pasìfiku barak mak riku iha rekursu naturais, maibe agredese ba korupsaun, riku soin natuirais sira ne’ebe barak mak mohu tiha ona. Kompanha sira bele fo subornu ba ofiasial públiku sira hodi hetan autorizasaun hodi koa ai, nudar ezemplo, sira mos bele selu hodi bele hetan lisensa ko’a ai iha area protejida sira. Ofisial públika sira rasik bele mos tama hamutuk halao sira nian negosiu segredu ne’e. problema ne’ebe hanesan mosu ho estrasaun mineral no peskas illegal sira, no ho sietema rejistu no administrasaun rai nian, ka kaptura ba espesies protejidu sira.

Konsidera mediads potensial husi likru sira, korupsaun bele iha eskala ida ne’ebe bo’ot tebes, defaktu motante ne’ebe  frekuentementu hodi “ kaer estadu/ state capture”,  maka hanesan kompanha privadu selu ofisial públiku hodi forma lei, politika, no regulamentu ne’ebe  fo vantjem ba sira. Maibe kaer estadu bele liu mos husi dalan legal- tuir ezemplo liu husi lobi politukus intense ka liu husi fo osan ba partidu politukus sira.

Korupsaun iha jestaun rekuru naturais partikularmente destrou komunidade ki’ak liu sira. Agrikultor barak mak mak monu ba ki’ak nudar rezultadu husi espropriasaun (hola) rai illegal sira ka hetan bandu atu bele asessu irigasaun be. Komunidade tomak liu-liu ema rai-nain (endijena) sira, sofre husi hamamuk rekursu naturais barak, liu-liu floresta principal sira no realidade ba peska sira iha tasi ninin.

Esperensia iha rejiaun ne’e sujere dalan lubuk ida hodi resolve problema sira ne’e. ida mak garante katak projetu foun sira ne’e tenke sujeita ka halo tuir availasaun impaktu ba ambiente no social, no akompanha ho audensia públika ne’ebe  nakloke. Ida seluk mak dezentailaza jestaun rekursu naturais- hodi permite populasaun local sira rekursus sustentavel, no mos ba sira inisiativu bo’ot ida hodi kontrola no proteje liu tan rekursu  sira ne’e. Nune’e mos naran katak esplorasaun ba rekurusu naturais sempre akontese iha  area remotas, governu no oragizasaun internasional sira bele fo apoiu ba sira liu husi monitorizasaun teknolojia satellite.

Konsidera natureza husi problema entre fronteira ne’ebe a’as tebes, importante mos katak bele hetan koperasain internasional. Prosesu estrasaun nudar capital intesivu no sempre involve kompanha multi nasionais nune’e fasil atu tuir presaun internasional – liu-liu wanhira governu sira husu sira nian kontratu finanseira sira tenke nakloke ba eskrutiniu publika. Infelizmente multinasionais sira ne’ebe  halo sala ne’e sira nia konsentra iha Ázia no hatudu tiha sira nian interse ki’ik ba politika sira nian kompanha ba iha rai liur.

Tanba korupsaun rekurus naturais barak mak komete liu husi sala governsaun nian, jeralmente importante tebes atu hametin liu tan kapasidade nasaun nia, maibe iha mos opsaun espesifiku ruma ba ajenzia sira relasiona ho rekurusu naturais, mak hanesan separasaun funsaun sira husi jestaun ba produsaun ho sira ne’ebe mak halo monitorizasaun no konservasaun.

Solusaun estrema liu atu limita efeitu korupsaun publiku mak privatizasaun. Maibe ida talves troka deit poder husi koruptor ida ba fali ida seluk. Nudar intensaun ida ne’ebe  troka mak tenke estabele kuadru regulariu ida ne’ebe  klaru no tranparante konaba direitu ba rekursu naturais sira, bele iha estadu no privadu. Ida ne’e tenke sai nudar kombinasaun husi atuasaun internasional no nasional. Atividades koruptu barak mak sei la hetan lukru uituan liu, se la iha merkadu ne’ebe pronto. Tanba ne’e mina, besi no produtu agrikula sira iha nasaun ne’ebe  riku.

Monitorizasaun ne’ebe  efetivu liu husi governu no komunidade local prezisa atu iha ekilibriu ho kompanha internasional ne’ebe  mak rejeita sasan sira ne’ebe  produz husi individual no kompanhas ne’ebe  koruptu no esplora ema.