TEMPO TO’O ONA ATU KRIA KAK, HAPARA DUN MALUN ENTRE INSTITUISAUN KOMBATE KORUPSAUN SIRA

LABEH nudar ONG Anti-Korupsaun hakarak bolu atensaun ba Parlamentu Nasional nebe lidera husi SE Fernando Lasama de Araujo katak hahu husi fulan Junho to’o fulan Augustu LABEH halo konsultasaun nasional ho regional iha TL laran tomak hodi husu povu nia hanoin kona ba politika governu nian atu luta hasoru korupsaun. Katak presiza kria lei ida hodi estabelese Komisaun Anti Korupsaun.

Iha fulan Outubro tinan kotuk, Governu intrega Lei estabelesementu KAK ba iha PN atu deskuti no aprova hodi bele hari’i KAK. LABEH akompanha nafatin evolusaun Komisaun ida ne’e maibe to’o ohin loron LABEH nunka mais  hetan ajenda ida nebe hatudu katak lei refere tama ona iha ajenda PN nian. Tanba nee LABEH husu ba PN atu lalika gasta tempo ona hodi deskuti lei refere tanba komisaun ida nee hetan lejitimidade povu nian iha distritu hotu katak presiza duni kria komisaun Anti Korupsaun.

LABEH triste tanba komisaun A no C iha PN halo tiha ona audensia publiku fulan hirak liu ba. Komisaun A no C mos ba ona rai li’ur hanesan Indonezia, Singapura, Hongkong no sst hodi buka referensia barak no sira mos halo ona konferensia internasional ida. esforsu hirak ne’e hotu halo hodi hetan ideias atu estabelese KAK maibe to’o ohin loron seidauk iha ajenda iha PN atu deskuti kona ba lei estabelesementu KAK. Liafuan ne’e hato’o husi Direitur Ezekutivu LABEH, Christopher Henry Samson iha nia knar fatin Kampung Baru, Dili (13/05/09)

LABEH mos hare katak Governu foti inisiativa ida hodi halo nomeiasaun ba Vice PM assuntu Administrativa atu hare internalmente Governu nia lalaok kona ba assuntu Mal administarasaun, Abuju de poder no Kombate korupsaun. LABEH mos hare katak tinan barak ona lei organiku ba Inspeksaun Jeral nunka aprova maibe Governu ida nee liu husi Vice PM assuntu Administrativa Eng. Mario Viegas  Carasscalao halo ona aprovasaun ba lei refere. Tanba ne’e, LABEH bolu atensaun nafatin katak presiza duni atu nomeia Inspektor Jeral ida hodi bele hare kona ba assuntu auditorial internal Governu nian.

LABEH mos hare husi parte Estadu nian, katak estadu liu husi Prezidente da Republika nomeia ona Prokurador Geral da Republika foun maibe assuntu korupsaun mosu nafatin loron ba loron.

Governu ida ne’e ejiji opozisaun atu lori kazu sira ne’e ba iha Tribunal hodi bele komprova se deit mak halo korupsaun. Maibe, tuir LABEH katak atu lori assuntu korupsaun ba Tribunal ne’e la’os dever konstitusional opozisaun nian, la’os dever konstitusional ema hotu nian atu lori kazu korupsaun ba iha Tribunal direitamente.Atu lori kazu ida ba iha Tribunal tenki liu husi prosesu legal katak PGR mak tenki halo.

Governu AMP lolos tenki fo steitmentu nebe konstruktiva kona ba kazu korupsaun hodi uza naran Governu AMP nian husu ba PGR foun Dra. Ana Pessoa atu halo investigasaun profunda ba akuzasun sira ne’e. Se hetan duni indikasaun korupsaun, PGR tenki lori duni ba iha Tribunal atu nune’e Tribunal bele halo julgamentu.

Maibe saida mak akontese agora?? Akontese mak KONFUJAUN deit. Konfujaun kona ba lei, konfujaun kona ba poder, konfujaun kona ba se mak atu lori, se mak atu tesi lia ida ne’e, ida neba. Tanba konfujaun sira ne’e mak halo LABEH preokupa katak buat hotu Governu ida nee halo bele estraga fali Governu nia naran tanba la konsege lori kazu korupsaun sira ne’e ba too PGR atu nune’e PGR bele halo prosesu nebe legal no lori ba iha Tribunal.

Ita iha instituisaun barak, PDHJ, PGR, IJ (Inspektor Jeral) no mos Vice PM assuntu administrativa. Buat hotu ne’e la resolve problema korupsaun. Ohin loron mos ita iha ona Lei Inkeritu Parlamentar nian hodi halo mos investigasaun kona ba korupsaun ba membrus Governu sira.

LABEH hakarak hateten katak assaun sira ne’e bele luta hasoru korupsaun maibe hela deit iha KONFUJAUN. Devia PN lalais aprova lei estabelesementu KAK atu nune’e ita bele iha instituisaun ida deit hare kona ba asuntu korupsaun hodi koordena ho PGR hodi lori prosesu sira nee ba Tribunal atu hetan julgamentu. Maibe Governu, PN ho Estadu kontinua nafatin kria konfujaun ba povu.

Ita labele dun ba mai tan, PM Xanana dun ex PM Alkatiri, Ex PM Alkatiri dun PM Xanana, nee la resolve problema. Opozisaun dun AMP, AMP dun opozisaun, opozisaun dun lei, lei dun ida ne’e. so kria deit konfujaun. Ita hakilar kona ba kazu ida, hein sira sei dun ba mai, padahal buat kiik ida presiza halo mak povu hein hari KAK. Hodi nune instituisaun hirak ne’e submete deit ba KAK atu komisaun ida ne’e iha forsa politika hodi luta hasoru korupsaun.

LABEH husu ho maturidade politika ba Sr. Fernando LASAMA atu lalika lakon tan tempo deskuti lalais estabelesementu KAK, so KAK deit mak bele resolve problema hotu kona ba korupsaun. PDHJ, sei la dun IJ, IJ sei la dun PGR, PGR sei la dun Tribunal, Governu sei ladun opozisaun, opozisaun sei ladun Governu no sira sei ladun malu ona se karik KAK harii. Ita sei dun deit ba KAK se KAK la halo knar hodi hasoru korupsaun.

Instituisaun barak hamosu konfujaun deit tanba sei dun ba mai no koruptor sira kontente no kontinua nafatin sira nia hahalok at nee no sai fali hanesan retorika politika deit. Faktus sira nebe iha sai fali faktus politika, asuntu importante nebe iha sai fali asuntu politika.

PN tenki kumpri nia dever atu tau lalais lei ida nee iha ajenda hodi lalais deskuti no aprova hari KAK. Povu tomak ejiji ida nee. Wainhira komisaun nee iha ona sei laiha tan dun ba malun entre instituisaun ida. Se karik iha failansu, nee komisaun nia problema.

Diak liu Governu, Estadu no PN halo kolaborasaun didiak atu lalais estabelese KAK hodi nune’e povu bele hatene instituisaun ida nebe los maka atu simu sira nia preokupasaun. Wainhira KAK harii, Inkeritu PN nebe hetan krime korupsaun tenki intrega totalmente ba KAK hanesan mos IJ, PDHJ, PGR no sst.

KAK sei sai hanesan pontu ida nebe hare krime hotu nebe iha ligasaun ho korupsaun, ita hotu sei dun ba KAK wainhira la halo knar ho diak.
LABEH husu ba komisaun A no C PN katak la presiza tan halo programa barak atu kria konfujaun ba povu tanba povu nia hakarak mak estabelesimentu KAK.

Importante mos ba opozisaun, lia menon husi LABEH katak opozisaun labele preokupa ho se mak ukun ka se mak la ukun rai ne’e maibe importante ba opozisaun mak hare kona ba korupsaun tanba se karik ita hotu la hamutuk hare kona ba asuntu korupsaun, wainhira ita nia osan mohu tiha nee mak foin ita hakfodak. Opozisaun tenki preokupa buka evidensia no faktus sira nebe iha ligasaun ho korupsaun hodi hatudu ba KAK katak iha duni korupsaun ne’e mak importante liu para ita bele salva jerasaun oin mai. ?