LABEH : Governu TL La Fo Prioridade Ba Loron Mundial Anti Korupsaun

LABEH : Governu  TL La Fo  Prioridade Ba Loron Mundial Anti Korupsaun

DILI- Organizasaun Naun Govermental (ONG)  Lalenok Ba Ema Hotu (LABEH) konsidera Governu Timor Leste  la fo prioridade ba loron mundial anti korupsaun nebe Nasaun Timor Leste rasik ratifika tiha ona iha tinan  kotuk. Lia fuan hirak ne’e  hato’o  husi Direitur Ezekutivu LABEH Dr. Christopher Henry Samson iha serimonia komemorasaun loron mundial anti  korupsaun nebe realiza iha Edifisiu LABEH Komoro Kampung Baru iha Sesta (09/12/09).

Nia hatete, LABEH  hare Governu la dun fo importansia ba loron mundial kontra  korupsaun, bele  signifika katak  seidauk hatene  signifikante no  seidauk kuiñese didiak loron ida ne’e  parese  asina deit tanba mundu barak asina para ita bele hetan benefisiu politika internasional katak Timor Leste ratifika tiha ona konvensaun ne’e. Christopher espresa katak LABEH triste tanba Governu no Estadu Timor Leste laiha inisiativa hodi selebra loron mundial luta kontra korupsaun. LABEH rekuiñese loron  ohin (09-12-09) iha elisaun ba Komisaun Anti Korupsaun laos selebra loron mundial kontra korupsaun.

 Direitur  ne’e  haklaken, LABEH nudar ONG  anti  korupsaun  hakarak selebra loron  mundial  kontra korupsaun  no loron ida ne’e konsidera hanesan loron  importante tebes  tanba  Nasaun 141 tur hamutuk hodi asina Konvensaun UNO nian kontra korupsaun.
“Loron mundial anti korupsaun nudar loron nebe povu tomak iha Nasaun  retifika tiha ona konvensaun ONU nian no  tenki iha esperansa boot kona ba boa governasaun, tranperensia, akuntabilidade, Governu  nebe  mos, kredibel no honestu hodi jere orsamentu no riku soin povu nian,” haktuir Christopher. Nia hatutan tan, LABEH konsidera loron ida ne’e hanesan loron importante   iha istoria Timor Leste nian tanba konvensaun ONU nian kontra korupsaun asina duni husi Governu Anterior iha tinan  2003 maibe konvensaun ne’e Governu Anterior la ratifika no foin ratifika husi Governu AMP  iha tinan kotuk. Tanba ne’e importante tebes  ba  povu Timor Leste  hodi   hola  parte iha selebrasaun loron mundial kontra korupsaun.

“ Lalenok Ba Ema Hotu  triste tebes tanba loron bo’ot mundial nian luta kontra korupsaun,ita    rona  deit asaun povu nian  husi Nasaun  Indonezia  no Nasaun seluk hodi  fo sinal ruma katak  korupsaun  ne’e  buat  aát,  buat  nebe  labele dezenvolve Nasaun maibe iha Timor Leste Governu, Estadu, ParlamentuNasional  rasik nebe ratifika konvensaun ida  ne’e nonok,” katak Christopher.

Christopher haklaken,  LABEH  nudar ONG anti korupsaun hakarak koalia klaru ba povu katak  los duni Timor Leste ratifika tiha ona konvensaun kontra korupsaun  maibe Timor Leste  fo deit importansia  bo’ot  ba loron internasional  direitus humanus nebe monu iha loron 10-11-09. “Realidade  hatudu katak kuandu iha korupsaun, direitus humanus laiha tanba  korupsaun halo fraku sistema hotu-hotu no direitus humanus ejiste deit iha kertas leten no povu la sente katak sira nia direitu asegura. LABEH hare katak Estadu la fo sinal pozitivu hodi mobiliza buat ruma iha loron refere maibe LABEH kontinua servisu hamutuk ho Estadu, Komisaun Anti Korupsaun nebe atu  hari  para loron ida ne’e sei sai forte liu tan.”

LABEH mos fo parabéns ba Governu ho Parlamentu Nasional nebe ratifika tiha ona konvensaun ONU hodi fo oportunidade  ba povu Timor leste liu-liu Sosiedade Sivil hodi hola parte iha selebrasaun konvensaun loron mundial kontra korupsaun.
LABEH selebra loron ida ne’e hanesan peringatan boot ida ba Povu Timor Leste katak Timor Leste  mos sai nudar membru UN  liu-liu membru nebe asina konvensaun UNO nian kontra korupsaun. Tanba ne’e  LABEH nia mensajem ba Minsitru sira mak jere Orsamentu Estadu tuir nia objetivu, labele  halo korupsaun;

“Korupsaun viola direitu labarik sira nian atu  eskola, korupsaun viola ferik ho katuas sira nia direitu atu hetan pensaun, korupsaun viola direitu professores nian atu simu sira nia pensaun, korupsaun  hafraku sistema administrasaun  Estadu, korupsaun hafraku sistema Estadu nian hodi fo dalan ba abuzu do  poder,korupsaun hamosu funu tanba ema nebe riku, riku ba nafatin no ema nebe kiak, kiak ba bebeik”.

Tanba ne’e  hodi  loron ida ne’e LABEH husu ba ema sira nebe kaer osan Estadu nian atu jere Orsamentu povu nian ho liman mos hodi fo benefisiu ba povu, fo dezenvolvimentu hodi lori prosperioridade ba Nasaun Timor Lesta no povu tomak hamutuk hamrik luta kontra korupsaun. Entretantu Prezidenti Sub Komisaun C,Asuntu Ekonomia, Financeira Kombate Korupsaun  Parlamentu Nasional, Sipriana Perreira sai hanesan orador  iha  Selebrasaun loron mundial kontra korupsaun  hatete,  politika Timor Leste   seidauk iha konsiensia atu bele hili komisariu ba Komisaun Anti Korupsaun tanba lideransa sera la rona malu, ala hakru’uk ba malu  no laiha interese nasional. 

“Ita hotu hatene katak Timor-Leste ratifika tiha ona konvensaun kontra korupsaun iha momentu ne’eba Nasoens Unidas hatene ona katak Timor Leste marka prezensa atu sai observador. Parlamentu Nasional mos presija hala’o nia fiskalizasaun ba iha baze karik iha intensoes  ruma husi publiku atu rekolha projeitu ruma mak la’o la dun diak atu hetan informasaun para haruka ba orgaun  kompetensia ne’ebe mak atu hala’o investigasaun ba iha kazus, e hau hakarak hatete ba partisipante sira katak korupsaun mosu la’os mosu iha Guvernu maibe korupsaun ne’e bele mosu iha exekutivu”, dehan Sipriana.
Nia haktuir, Parlamentu Nasional mak deside uluk sai lejislativu  ba lei nebe iha ligasaun ho orsamentu liu-liu ba iha projeitu  nebe fo benefisiu ba grupu  ruma, ne’e tenki hatene katak lei mak fo fatin.

“pessoalmente hau hakarak kompromete katak, antes hau nia mandatu remata iha Parlamentu Nasional, hau sei haka’as an hodi koko atu forma rede  Nasioanal  ida para bele kombate korupsun iha rai laran. Maibe ida ne’e presiza ema hotu nia konsiensia  hodi luta ba interese nasional,” haktuir Sipriana.
Prezidenti Sub Komisaun C, Parlamentu Nasional ne’e  tenik , atu hari rede nasional  ba kombate korupsaun  sei imvolve funsionariu sivil, seitor privadu, media, akademiku ho parlamentu rasik atu nune bele hala’o  asaun sosial importente ida para bele fo apoiu monitoring ba servisu konaba anti korupsaun ninian hodi  esforsa atu hamrik mesak.  

Iha oportunidade ne’e LABEH mos fo sai  ba publiku kona ba kazu sira  LABEH  simu iha tinan 2009  mak hamutuk 26. No kazu sira ne’e barak mak mai husi Ministeriu Justisa, Ministeriu Estatal, Ministeriu Agrikultura, Ministeriu Infrakstutura, Ministeriu Finansas iha Diresaun Aprovizonamentu,Solidariedade, Diresaun Sekretariu Defesa Seguransa,Instituisaun PDHJ,Ministeriu Edukasaun no STAE. Kazu sira ne’e balun LABEH hatama  direitamente ba  Inspektor Jeral atu halo prosesu investigasaun no balun LABEH seidauk hatam tanba sei hein Komisaun Anti Korupsaun wainhira hari nia bele halo prosesu investigasaun ba kazu hirak ne’e. LABEH   hare katak media ho ONG sira presiza hetan formasaun nebe diak kona ba asuntu korupsaun no LABEH  husu mos ba  Governu atu mantein ninia pozisaun kona ba luta hasoru korupsaun.

Iha serimonia neé Eis Adjuntu Prokurador Geral  da Republika  Dr. Ivo Valente  iha nia diskursu hatete, Atu hare prespektiva  ou reflesaun ruma  ba loron Mundial Anti Korupsaun nian  iha Timor Leste,  joven mak sai responsabilidade maksimu iha futuru  ba Nasaun  ida ne’e. Ivo  haktuir, atu sai responsabidade iha futuru, konserteja  tenki hametin ita nia matenek atu bele halo buat ruma ba ita nia Estadu. “ Ita bele hare forsa Sosiedade Sivil atu bele kontrola desizaun Estadu nian nebe hala’o kna’ar hodi kombate korupsaun.Ita hare katak orgaun barak mak tau matan hela ba kombate korupsaun, konserteja orgaun sira ne’e Estadu halo hela esforsu atu oin sa pelumenus reduz buat ida naran  korupsaun,” dehan Ivo. Nia hatete, Sosiedade  Sivil no povu tomak hein hela rezultadu ruma husi Estadu nebe atu kombate korupsaun, se wainhira rezultadu ne’e la lori benefisiu  ba interese nasional, interese Estadu  no  povu nian, Sosiedade Sivil bele  halo presaun, bele fo hanoin ba Estadu  ka orgaun sira nebe mak kaer responsabiliade atu kombate korupsaun,“Ne’e mak mekanizmu oin sa atu bele hetan solusaun ruma para kombate korupsaun, se lae ita loron-loron koalia maibe rezultadu nafatin,” hatutan tan eis Adjuntu Prokurador Jeral da Republika.